Katowice znów będą mieć architekta miasta. Prezydent nie zdecydował się jednak na ogłoszenie konkursu na to stanowisko

Prezydent Katowic zdecydował, że w strukturze urzędu miasta ponownie znajdzie się Biuro Architekta Miasta. Została już wybrana osoba, która będzie pełnić funkcję architekta. Nie została jednak wyłoniona w konkursie.

Urząd miasta nie chwalił się likwidacją stanowiska architekta miasta, a stało się to, kiedy na emeryturę przeszedł Stanisław Podkański. Środowisko urbanistyczno-architektoniczne od nas dowiedziało się, że takiego stanowiska w mieście już nie ma. To też pokazuje, jaką rolę pełnił architekt miasta w Katowicach. Marginalną.

Pierwszy architekt miasta w 2011 roku

Starania o zatrudnienie w urzędzie architekta miasta mają w Katowicach długą historię. Środowisko architektów i urbanistów długo namawiało do tego prezydenta Piotra Uszoka. Mocno zaangażował się w to katowicki SARP. W końcu Uszok wybrał, najlepszego jego zdaniem, kandydata i w 2011 roku architektem miejskim został Michał Buszek.

Do zadań doradcy prezydenta ds. architektury i urbanistyki (architekta miasta) miało należeć:

- wskazywanie przedsięwzięć zmierzających do zapewnienia całościowego, harmonijnego rozwoju przestrzeni miejskiej,

- podejmowanie działań nakierowanych na podnoszenie jakości architektury i przestrzeni publicznej ważnych lokalizacji w mieście przez formułowanie wytycznych i opiniowanie projektów analiz urbanistycznych oraz decyzji administracyjnych,

- inicjowanie konkursów urbanistyczno-architektonicznych dla inwestycji miejskich w celu wyłonienia najlepszych rozwiązań.

- współpraca z Wydziałem Planowania Przestrzennego i Wydziałem Budownictwa w zakresie opiniowania projektów planistycznych,

- edukacja i informacja oraz kontakty z mediami w zakresie architektury i przestrzeni publicznej miasta

- reprezentowanie stanowiska prezydenta w sprawach architektury, urbanistyki i budownictwa

Michał Buszek swoją funkcję pełnił krótko. Zmarł we wrześniu 2013 roku. Jego następcą został Stanisław Podkański, który obowiązki zaczął pełnić 1 kwietnia 2014 roku. Przez 10 lat jego umocowanie w strukturze urzędu zmieniło się. Powodem była m.in. wprowadzona przez PiS ustawa, która likwidowała stanowiska doradców w samorządach.

Nie ma co ukrywać, że Podkański miał niewielki wpływ na to, co działo się w Katowicach w dziedzinie architektury i urbanistyki. Bynajmniej nie dlatego, że się nie starał i wpływu mieć nie chciał. Po prostu nie miał siły przebicia. Prezydenci Katowic nie bardzo słuchali jego rad, mimo że, jak mówią osoby, które miały okazję z nim współpracować, te rady często były dobre. Zresztą, sam zainteresowany, poniekąd potwierdza te słowa.

- Uważam, że w strukturze urzędu miasta stanowisko architekta miasta bezwzględnie powinno się znaleźć. Jestem zdania, że zarówno ja, jak i mój poprzednik, wykazaliśmy przydatność tego stanowiska. Wiele razy pytano nas o zdanie i wiele razy mieliśmy odmienne zdanie od decydentów. W kilku momentach zostałem jednak wysłuchany i to się miastu przysłużyło. Architekt miasta powinien harmonizować działanie Wydziałów Architektury i Budownictwa oraz Wydziału Planowania Przestrzennego i Urbanistyki. Taka osoba powinna pracować nad różnymi ideami istotnymi z punktu widzenie miasta. Zresztą, je też zostawiłem w urzędzie pewne informacje o tym, co powinno zostać zrealizowane, ale decyzje podejmują politycy - mówił nam Stanisław Podkański. 

Nie był potrzebny, ale już jest

Na początku grudnia 2024 roku, kiedy pisaliśmy o odejściu Podkańskiego, zapytaliśmy urząd miasta, czy w planach jest zatrudnienie nowej osoby na to stanowisko. - W strukturze organizacyjnej Urzędu Miasta Katowice nie ma stanowiska architekta miasta. Zadania z zakresu urbanistyki i architektury realizowane są przez Wydział Architektury i Budownictwa oraz Wydział Planowania Przestrzennego i Urbanistyki - odpowiedziała nam Sandra Hajduk, rzeczniczka prasowa UM Katowice.

Czyli wtedy architekt był niepotrzebny. Co się więc zmieniło? Na to pytanie nie dostaliśmy odpowiedzi. 

Jak jednak ustaliliśmy, od 1 kwietnia 2025 roku w strukturze UM ponownie pojawi się Biuro Architekta Miasta. Będzie miało rangę referatu i będzie podlegać wiceprezydentowi Waldemarowi Bojarunowi. Wiadomo też już kto zostanie Architektem Miasta. Będzie nim Aleksandra Tomkiewicz, dotychczasowa naczelniczka Wydziału Architektury i Budownictwa. Jej miejsce zajmie z koeli Ignacy Hołowiński, który był zastępca naczelnika.

Aleksandra Tomkiewicz z wykształcenia jest architektem. Ma stopień doktora. W swojej pracy doktorskiej zajmowała się przede wszystkim architekturą okresu międzywojnia. Nie dostaliśmy odpowiedzi na pytanie, czy będzie kierować Biurem Architekta Miasta jednoosobowo, czy też będzie to bardziej rozbudowana struktura. 

Z zarządzenia prezydenta wynika, że Architekt Miasta ma się zajmować:

- sporządzaniem opinii w zakresie urbanistyki i architektury działań inwestycyjnych o istotnym znaczeniu dla miasta

- sporządzaniem opinii projektów aktów planowania przestrzennego oraz decyzji lokalizacyjnych i pozwoleń na budowę,

- prowadzeniem spraw oraz koordynowaniem działań zmierzających do podnoszenia jakości architektury i przestrzeni miejskiej

Kiedy przygotowaliśmy poprzedni tekst o architekcie miejskim, sprawdziliśmy jak to wygląda w innych dużych miastach, z którymi lubią się porównywać Katowice. Wybieraliśmy je losowo. W każdym jest architekt miejski, choć w różnych miastach ma on różne umocowanie w strukturze urzędu i różne kompetencje.

Wrocław zbudował cały zespół

Najświeższy przykład to Wrocław. Tam od 1 stycznia 2025 roku zaczął działać dziesięcioosobowy zespół, który ma pomóc w podniesieniu jakości projektowania w stolicy Dolnego Śląska. W skład zespołu wchodzą nie tylko urzędnicy, ale też eksperci z zewnątrz. Na jego czele stanie Jacek Barski, który został powołany przez prezydenta Wrocławia na stanowisko architekta miasta.

Jak podkreśla tamtejszy urząd, funkcja architekta miejskiego nie jest opisana w żadnej ustawie czy rozporządzeniu. Powołanie go jest wyłączną decyzją konkretnego samorządu. Zespół architekta miasta we Wrocławiu ma zbierać się nie rzadziej niż co dwa miesiące.

- Wprowadzając funkcję architekta miasta realizujemy postulat, który od wielu miesięcy coraz częściej wybrzmiewał w dyskusji publicznej - mówił na konferencji prasowej Michał Młyńczak, wiceprezydent Wrocławia nadzorujący w Urzędzie Miejskim m.in. wydziały odpowiedzialne za architekturę, budownictwo i zabytki.

Zespół Architekta Miasta ma zajmować się m.in.

- formułowaniem wniosków i uwag pomocnych w prowadzeniu polityki inwestycyjnej Wrocławia,

- konsultowaniem koncepcji architektonicznych oraz projektów budowlanych o istotnym znaczeniu dla miasta,

- opiniowaniem oraz udziałem w konkursach architektonicznych, a także urbanistyczno-architektonicznych, w których Wrocław jest organizatorem lub współorganizatorem,

- wydawaniem rekomendacji funkcjonalnych i przestrzennych w postępowaniu wstępnym, poprzedzającym formalne złożenie wniosku inwestora o skorzystanie z tzw. specustawy mieszkaniowej (lex developer) – zgodnie z procedurą pre-wnioskową, opisaną w odrębnym zarządzeniu,

- formułowaniem wniosków i uwag wspierających rozwiązania wysokiej jakości, odpowiadające na wyzwania społeczne, kulturowe, środowiskowe.

- Wrocław jest przestrzenią, która często była kształtowana przez architektów dużego formatu, niejednokrotnie europejskiego. Jednocześnie bardzo szybki rozwój wymusza szukanie odpowiedzi na wciąż nowe wyzwania. Jeszcze kilka, kilkanaście lat temu ich pojawienie się trudno było w ogóle przewidzieć. To ważne, by w tak specyficznym miejscu i w tak dynamicznych czasach mieć wiele perspektyw. Dlatego, dziękując za powierzenie mi tej roli, bardzo cieszę się na współpracę z tak przekrojowym i mocnym merytorycznie zespołem - powiedział Jacek Barski, architekt miasta, jednocześnie dyrektor Departamentu Urbanistyki i Architektury Urzędu Miasta Wrocławia.

Transfer do Krakowa

Kolejny przykład to Kraków. W tym mieście doszło nawet do "podkupienia" architekta miejskiego Rzeszowowi. Został nim Janusz Sepioł, który pełni funkcję od połowy września 2024 r.. Przy okazji zmiany na tym stanowisku, nowy prezydent Krakowa rozszerzył kompetencje miejskiego architekta.

Do jego głównych zadań należy:

- opiniowanie przedsięwzięć zmierzających do zapewnienia całościowego harmonijnego rozwoju przestrzeni miejskiej, realizowanych przez Kraków,

- opiniowanie koncepcji i opracowań urbanistycznych i architektonicznych przedkładanych prezydentowi, dotyczących zamierzeń inwestycyjnych o istotnym znaczeniu dla Krakowa,

- wyrażanie opinii i akceptacji opracowywanych przez Wydział Architektury i Urbanistyki analiz urbanistycznych oraz projektów decyzji ustalających warunki zabudowy dla istotnych dla Krakowa zamierzeń inwestycyjnych w sytuacjach braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego,

- inicjowanie i przeprowadzanie konkursów urbanistyczno-architektonicznych dla inwestycji miejskich w celu wyłonienia najlepszych rozwiązań,

- współpraca z Wydziałem Planowania Przestrzennego w zakresie opiniowania projektów planów zagospodarowania przestrzennego oraz Wydziałem Architektury i Urbanistyki w zakresie decyzji lokalizacyjnych i pozwoleń na budowę.

Rzeszów nie rezygnuje

Wspomniany już Rzeszów, po stracie swojego architekta, wybrał nową osobę na to stanowisko. Pełniącą obowiązki dyrektora Biura Architekta Miasta została Łudmiła Łapka.

Jak czytamy na stronie UM Rzeszów, do zadań Biura Architekta Miasta należy w szczególności:

- koordynowanie przygotowania Strategii Rozwoju Miasta Rzeszowa,

- opracowywanie, opiniowanie, koordynowanie przedsięwzięć zmierzających do zapewnienia całościowego, harmonijnego rozwoju przestrzeni miejskiej, realizowanych przez miasto, we współpracy z wydziałami i jednostkami organizacyjnymi,

- podejmowanie działań mających na celu podniesienie jakości rozwiązań przestrzennych,

- inspirowanie do działań na rzecz poprawy estetyki obiektów i przestrzeni miejskich,

- podejmowanie działań związanych z promocją i edukacją, a w szczególności wdrażanie dobrych praktyk w zakresie rozwoju miasta,

- współpraca z organizacjami i stowarzyszeniami architektów i urbanistów,

- współpraca z wydziałami i jednostkami organizacyjnymi w zakresie przygotowywania oraz realizacji inwestycji miejskich,

- współpraca z wydziałami i jednostkami organizacyjnymi w zakresie wypracowania i negocjowania wymagań architektonicznych i przestrzennych dla istotnych w przestrzeni miasta inwestycji planowanych lub realizowanych przez inwestorów prywatnych,

- współpraca z wydziałami i jednostkami organizacyjnymi w zakresie rewitalizacji,

- inicjowanie i organizowanie konkursów architektonicznych i urbanistyczno-architektonicznych;

- udział w negocjacjach dotyczących zamierzeń inwestycyjnych w strategicznych miejscach w mieście na wniosek prezydenta,

- inicjowanie dialogu i poszukiwanie najlepszych rozwiązań dla obszarów konfliktowych/strategicznych w zakresie zagospodarowania przestrzeni miejskiej,

- udział w debatach, konferencjach branżowych związanych z planowaniem przestrzennym i architektonicznym w mieście.

- podejmowanie działań przygotowawczych dla ważnych inwestycji miejskich poprzez zlecanie koncepcji przestrzennych, założeń programów funkcjonalno – użytkowych, studiów przedprojektowych itp.

Inni też mają architekta

Podobnie wygląda to w innych dużych miastach. Bardzo rozbudowane są zadania i kompetencje Biura Architekta Miasta Gdańska, na którego czele stoi Architekt Miasta prof. Piotr Lorens. Szczegółowy katalog jego zadań można znaleźć TUTAJ.

Architekta miasta mają też Poznań, Bydgoszcz, Białystok czy Warszawa, a w Szczecinie 8 stycznia 2025 roku na to stanowisko został wybrany w konkursie Marek Koguciuk. Poprzedni architekt zmarł w 2021 roku.

Wszystkie duże miasta mają miejskiego architekta. Czy to na samodzielnych stanowiskach, czy jako naczelników konkretnego wydziału, albo też dyrektorów biura. Pomijając umiejscowienie w strukturze urzędu, wszyscy mają podobne kompetencje i zakres zadań. W dużym skrócie sprowadzają się one do dbania o jakość architektury, również tej, którą tworzą prywatni inwestorzy, doradzanie prezydentowi w sprawach istotnych inwestycji oraz opiniowanie kluczowych dla miasta i wpływających na jego wygląd projektów, planów zagospodarowania i strategii.