Archiwum Państwowe w Katowicach w nowej odsłonie. Zakończyła się inwestycja za 70 mln zł

Archiwum Państwowe w Katowicach zakończyło największą inwestycję w swojej historii. Do użytku oddano trzy nowe budynki, w tym dwa nowoczesne magazyny archiwalne oraz obiekt konferencyjno-wystawienniczy. W najbliższych dniach mieszkańcy będą mogli zwiedzić nowy kompleks podczas dni otwartych.

W czwartek 10 czerwca została oficjalnie otwarta nowa siedziba Archiwum Państwowego w Katowicach. Powstały dwa magazyny o łącznej powierzchni ponad 3,2 tys. m kw. oraz budynek konferencyjno-wystawienniczy o powierzchni 1,5 tys. m kw. Rozbudowano również istniejącą infrastrukturę, a wszystkie obiekty połączono systemem zadaszonych łączników umożliwiających bezpieczny transport archiwaliów, bez względu na warunki atmosferyczne.

Inwestycja AP ma znaczenie nie tylko dla Katowic, ale też dla całego regionu. Nowe magazyny pozwolą przejąć i zabezpieczyć kolejne zbiory dokumentów przechowywane dziś przez urzędy, instytucje i samorządy. W magazynie jest miejsce na dodatkowe 20 tys. metrów bieżących akt.

- To historyczny moment dla całej struktury Archiwów Państwowych w Polsce. Oddanie do użytku tego nowoczesnego kompleksu udowadnia, że współczesne archiwum to nie jest zamknięty, zakurzony magazyn, lecz żywa, dynamicznie funkcjonująca instytucja. Katowice wyznaczają dziś nowy standard: z jednej strony oferują najwyższe światowe parametry bezpieczeństwa i ochrony fizycznej zasobu, z drugiej – stają się potężnym ośrodkiem popularyzatorskim i szkoleniowym dla całej sieci archiwalnej w zakresie zabezpieczania dokumentacji - mówi dr Paweł Pietrzyk, naczelny dyrektor Archiwów Państwowych.

Kompleks AP w Katowicach powiększył się o trzy nowe budynki, a trzy kolejne zostały przebudowane.

W zespole budynków znajdują się magazyny archiwaliów, sale konferencyjne i wystawiennicze, pomieszczenia biurowe oraz czytelnia i biblioteka. To oznacza, że Archiwum Państwowe dysponuje obecnie jedenastoma obiektami. Wejście główne znajduje się od strony ul. Jagiellońskiej. Nam nim znalazła się ażurowa ściana. Tu, oprócz części biurowo-administracyjnej, mieszczą się także czytelnia i biblioteka. W tym budynku udostępniane będą akta. Stara część budynku zyskała dodatkowe piętro.

Za widocznym z ulicy budynkiem zlokalizowane został budynek biurowo-dydaktyczny, w którym będzie można prowadzić warsztaty i organizować konferencje. Z tyłu powstały dwa budynki magazynowe na łącznie 20 kilometrów bieżących akt. To oznacza, że katowickie Archiwum Państwowe będzie mogło pomieścić dwa razy więcej dokumentów niż do tej pory (aktualnie to około 22 km bieżących). Te budynki nie mają okien. Postanowiono je zamknąć w kostkach o wymiarach 25 na 25 metrów i wysokich na 12 m z fasadami. Elewacje są utrzymane w kolorze czarnym z przeszkleniami. Istniejące magazyny także zostały przebudowane i unowocześnione.

Prace budowlane rozpoczęły się w lutym 2024 roku i były realizowane przez Grupę NDI z Sopotu. Roboty  ukończono 23 marca 2026 roku, a po przejściu odbiorów technicznych, 23 kwietnia kompleks został formalnie przekazany do użytkowania.

Dzisiaj nowe obiekty mogli zobaczyć zaproszeni goście, ale w najbliższy weekend będą to mogli zrobić wszyscy chętni. W dniach 12-13 czerwca odbędą się Dni Otwarte Archiwum Państwowego w Katowicach, które są organizowane w ramach Międzynarodowego Tygodnia Archiwów.

W piątek, 12 czerwca, w godzinach od 12.00 do 16.00, w auli budynku numer 2 będzie można zobaczyć film dokumentalny pod tytułem „Czas na nowe... Archiwum Państwowe w Katowicach", który pokazuje kulisy budowy i prezentuje strefy na co dzień niedostępne dla osób z zewnątrz. Program wykładów rozpocznie się o godzinie 12.15 wystąpieniem Mateusza Radomskiego pod tytułem „Archiwa pod specjalnym nadzorem". Następnie, o godzinie 13.15, podczas wykładu „Z genealogią za pan brat", Piotr Matuszek przedstawi praktyczny poradnik poszukiwania przodków w śląskich źródłach metrykalnych. O godzinie 14.15 dr Katarzyna Kwaśniewicz poprowadzi prelekcję „Zbiory pod ochroną – od czego zacząć i jak robić to dobrze", poświęconą zabezpieczaniu domowych archiwów dokumentacji rodzinnej. Równolegle, w godzinach 12.45, 13.45 i 14.45, zorganizowane zostaną wycieczki z przewodnikiem po nowo otwartym kompleksie.

Sobotni program Dni Otwartych potrwa od godziny 12.00 do 17.00. Wykładową część soboty rozpocznie o 12.15 wystąpienie Mateusza Radomskiego poświęcone kryminalnym zagadkom międzywojennego Zagłębia Dąbrowskiego. O godzinie 13.15 Joanna Snoch zaprezentuje prelekcję „Skarby z byfyja", odkrywającą unikalne materiały archiwalne z dziejów Fabryki Porcelany w Bogucicach. Blok naukowy zamknie o 14.15 powtórzenie warsztatów doktor Kwaśniewicz o ochronie zbiorów. Przewodnicy będą oczekiwać na grupy zwiedzających o godzinach 12.45, 13.45, 14.45 oraz 15.45.

Przez oba te dni goście będą mogli bezpłatnie korzystać z interaktywnych atrakcji towarzyszących, zlokalizowanych w salach warsztatowych budynku numer 2. Będzie to m.in. gra edukacyjna „James Archiwista z licencją na brakowanie", w której uczestnicy wcielą się w rolę ekspertów decydujących o losach historycznych pism. Zaplanowano również praktyczne warsztaty genealogiczne pod hasłem „Jak odnaleźć przodka", zaawansowane warsztaty z tradycyjnej kaligrafii dla miłośników pięknego pisma ręcznego oraz specjalne zajęcia edukacyjne dla najmłodszych zatytułowane „Przygoda w Archiwum – Wspólnie tworzymy historię". Dla pasjonatów wiedzy przygotowano konkurs z nagrodami, dotyczący historii i współczesności katowickiej placówki.

Dodatkowo, będzie można obejrzeć cztery wystawy.

Pierwsza nosi tytuł „Dzieje i konserwacja rękopiśmiennej mapy wolnego stanowego państwa pszczyńskiego IXNOOPΘOΓPAΦIA PLESNIACA Andreasa Hindenberga z 1636 roku". Ekspozycja ta prezentuje najcenniejszy zabytek kartograficzny przechowywany w katowickim zasobie. Ta wielkoformatowa mapa przedstawia dawne tereny pszczyńskie, stanowiące dziś niemal jedną piątą powierzchni całego województwa śląskiego. Jest to obiekt unikalny w skali europejskiej pod względem swojej matematycznej precyzji, perfekcji geometrycznej oraz zastosowanej techniki malarskiej w pierwszej połowie siedemnastego wieku. 

Druga ekspozycja to monograficzne studium pod hasłem „Archiwum w regionie. Region w Archiwum. Archiwum Państwowe w Katowicach w latach 1932–2026". Ta wystawa została w całości poświęcona dziejom samej instytucji, która powołana do życia w 1932 roku stała się pierwszą profesjonalną placówką publiczną powołaną do systematycznego gromadzenia, opisywania i udostępniania materiałów historycznych na Śląsku.

Trzecia z prezentowanych wystaw, nosząca tytuł „Życie w cieniu huty. Dzieci, ołów i przemysłowe Szopienice w latach 70. XX wieku", stanowi głos nauki w dyskusji wywołanej ogromną popularnością serialu „Ołowiane dzieci". Zadaniem tej ekspozycji jest zderzenie fikcji literackiej i filmowej  z prawdą źródłową, ukrytą w dokumentach zachowanych w katowickich magazynach. 

Ostatnią ekspozycją, prezentowaną w holu głównym nowo otwartego kompleksu, jest sentymentalna wystawa autorstwa Joanny Snoch pod tytułem „Skarby z byfyja – od Gieschego do Porcelany Bogucice". Prezentacja ukazuje historię oraz unikalne wyroby słynnej katowickiej fabryki porcelany. Oparto ją na bogatych materiałach archiwalnych, w tym planach budowlanych zakładu z lat dwudziestych dwudziestego wieku oraz unikalnych fotografiach pracowniczych.

Wszystkie wystawy będzie można oglądać do końca wakacji.